Maliye

Maliye, devletin kamu harcamaları, kamu gelirleri ve bütçe süreçlerini inceleyen iktisat biliminin bir dalıdır. SMMM SGS sınavında en çok soru gelen derslerden biridir. Bu kitapta, 2004-2013 yılları arasındaki tüm çıkmış sorular esas alınarak konular sistematik biçimde işlenmiştir.

Bölüm 1: Kamu Maliyesine Giriş

Kamu Maliyesinin Tanımı

Kamu maliyesi, devletin gelir ve giderlerini, bütçesini, borçlanmasını ve maliye politikasını inceleyen bilim dalıdır. Maliye bilimi, kamusal ihtiyaçların karşılanması için devletin ekonomik faaliyetlerini konu alır.

graph TD
    A("KAMU MALİYESİ") --> B("Kamu Harcamaları")
    A --> C("Kamu Gelirleri")
    A --> D("Bütçe")
    A --> E("Devlet Borçlanması")
    A --> F("Maliye Politikası")
    B --> G("Cari Harcamalar")
    B --> H("Yatırım Harcamaları")
    B --> I("Transfer Harcamaları")
    C --> J("Vergiler")
    C --> K("Harçlar")
    C --> L("Resimler")
    C --> M("Şerefiyeler")
    C --> N("Parafiskal Gelirler")
    D --> O("Klasik Bütçe")
    D --> P("Modern Bütçe")
    D --> Q("Program Bütçe")
    E --> R("İç Borç")
    E --> S("Dış Borç")

Kamu Ekonomisi ve Özel Ekonomi Farkı

Kamu ekonomisi ile özel ekonomi arasındaki temel farklar şunlardır:

Kamu Maliyesinin Bölümleri

Maliye bilimi kapsamında şu alt dallar yer alır: Kamu harcamaları — devletin mal ve hizmet alımları için yaptığı ödemeler. Kamu gelirleri — vergiler, harçlar, resimler ve diğer gelirler. Bütçe — gelir ve gider tahminlerini gösteren cetvel. Devlet borçlanması — iç ve dış borçlanma mekanizmaları. Mali hukuk — devletin mali yasalarının hukuki açıdan incelenmesi. Uluslararası maliye — gümrük ve vergi anlaşmaları, uluslararası mali kuruluşlar. Mahalli idareler maliyesi — belediye, il özel idaresi ve köy maliyesi.

Klasik ve Modern Maliye Anlayışı

Klasik maliyeciler, devletin yalnızca güvenlik hizmetleri sunması gerektiğini savunmuştur. Modern maliye anlayışı ise Müdahaleci Kapitalist Yaklaşım temeline dayanır.

Bölüm 2: Kamu Harcamaları

Tanım ve Kapsam

5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu'na göre kamu giderleri şunlardır: - Kanunlara dayanılarak yaptırılan iş karşılığı ödenen bedeller - Alınan mal ve hizmet karşılığı ödenen bedeller - Sosyal güvenlik katkı payları - İç borç ve dış borç faiz ödemeleri - Borçlanma genel giderleri

Harcama Sınıflandırması

graph TD
    A("KAMU HARCAMALARI") --> B("Ekonomik Tasnif")
    A --> C("İdari Tasnif")
    A --> D("Fonksiyonel Tasnif")
    A --> E("Hukuki Tasnif")
    B --> F("Cari Harcamalar")
    B --> G("Yatırım Harcamaları")
    B --> H("Transfer Harcamaları")
    C --> I("Devletin organik yapısına göre")
    D --> J("Hizmet türüne göre")
    H --> K("Karşılıksız ödemeler")

Wagner Kanunu (Kamu Harcamalarının Artışı)

Alman iktisatçı Adolph Wagner, kamu harcamalarının milli gelirden daha hızlı arttığını ifade eden Wagner Kanunu'nu ortaya koymuştur.

Wagner'a göre kamu harcamalarının artış nedenleri:

Kamu Harcamalarında Gerçek Artış Nedenleri

Peacock-Wiseman Sıçrama Tezi

Peacock ve Wiseman, kamu harcamalarının artışını "sıçrama" (sıçrama tezi) olarak açıklar. Buna göre, olağanüstü dönemlerde (savaş, kriz) kamu harcamaları ani bir sıçrama yapar ve bu yeni düzey kalıcı olur.

Bölüm 3: Kamu Gelirleri

Gelir Türleri

Devletin en önemli gelir kaynağı vergilerdir. Kamu gelirleri şu şekilde sınıflandırılır:

graph TD
    A("KAMU GELİRLERİ") --> B("Vergiler")
    A --> C("Harçlar")
    A --> D("Resimler")
    A --> E("Şerefiyeler")
    A --> F("Parafiskal Gelirler")
    A --> G("Fiyat")
    A --> H("Zorlayışlı Borçlar")
    B --> I("En önemli gelir kalemi")
    C --> J("Hizmet karşılığı")
    E --> K("Bayındırlık katılım payı")
    F --> L("Sosyal güvenlik primleri")

Verginin Tanımı ve Unsurları

Vergi, devletin egemenlik hakkına dayanarak, kamu gereksinimlerini karşılamak üzere, belirli bir hizmet karşılığı olmaksızın kişi ve kurumlardan zorla aldığı paralardır.

Verginin Tarh Yöntemleri

Verginin Tahsil Yöntemleri

Bölüm 4: Vergileme İlkeleri

Adam Smith'in Vergileme İlkeleri

Klasik iktisatçı Adam Smith, vergilemenin dört temel ilkesini ortaya koymuştur:

Yararlanma İlkesi (Fayda İlkesi)

Yararlanma ilkesi, kişilerin faydalandıkları kamu hizmetlerine göre vergi ödemesi gerektiğini ifade eder. Bu ilke, değişim ve yararlanma kuramının temelini oluşturur.

Değişim ve Yararlanma Kuramı — Akılcı, bireyci ve mekanik devlet anlayışını benimser. Vergiyi, devlet tarafından sağlanan hizmetlerin bedeli olarak görür.

Ödeme Gücü İlkesi

Ödeme gücü ilkesi, her bireyin mali gücüne göre vergi ödemesi gerektiğini savunur. Bu ilkeye ulaşmada kullanılan araçlar:

Vergi Tarifeleri

Verginin Teorik Temelleri

Objektif Vergi Yükümlülüğünü Sınırlandıran Haller

Bölüm 5: Verginin Mükellefe Yansıması

Yansıma Kavramı

Vergi yansıması, vergi yükünün kanuni yükleniciden fiili yükleniciye aktarılması sürecidir.

graph LR
    A("Kanuni Yüklenici") -->|"Vergiyi devlete öder"| B("Devlet")
    A -->|"Vergiyi fiyata yansıtır"| C("Fiili Yüklenici")
    C -->|"Vergiyi fiilen taşır"| D("Vergi Yükü")

Vergi Aşamaları

Vergi gelirlerinin toplanması sırasıyla şu aşamalardan geçer:

Tarh → Tebliğ → Tahakkuk → Tahsil

Bölüm 6: Vergi Alacağını Ortadan Kaldıran Nedenler

Vergi alacağı, belirli durumlarda kısmen veya tamamen ortadan kalkabilir.

graph TD
    A("VERGİ ALACAĞINI
ORTA DAN KALDIRAN
NEDENLER") --> B("Ödeme")
    A --> C("Zamanaşımı")
    A --> D("Terkin")
    A --> E("Af")
    A --> F("Mücbir Sebep")
    A --> G("Miras")
    B --> H("Normal sona erme")
    C --> I("Belirli sürede tahsil edilememe")
    D --> J("Tahsil imkansızlığı")
    E --> K("Kanuni düzenleme ile silme")
    F --> L("Doğal afet, ağır hastalık")
    G --> M("Mirascılıkla sona erme")

Vergiden Kaçınma ve Vergi Kaçakçılığı

Bölüm 7: Bütçe Teorisi

Bütçenin Tanımı

Bütçe, belirli bir dönemdeki kamu gelir ve gider tahminlerini gösteren, bunların uygulanmasına izin veren idari tasarruftur.

graph TD
    A("BÜTÇE") --> B("Gelir Tahminleri")
    A --> C("Gider Tahminleri")
    A --> D("Uygulama İzni")
    B --> E("Vergi Gelirleri")
    B --> F("Vergi Dışı Gelirler")
    C --> G("Cari Giderler")
    C --> H("Yatırım Giderleri")
    C --> I("Transfer Giderleri")
    D --> J("TBMM Onayı")

Bütçenin Fonksiyonları

Bütçe Prensipleri

Bütçe Türleri

Türkiye'de Bütçe Süreci

Bölüm 8: Devlet Borçlanması

Borçlanma Kavramı

Devlet borçlanması, kamu harcamalarının finansmanı için iç ve dış kaynaklardan borç alınmasıdır.

graph TD
    A("DEVLET BORÇLANMASI") --> B("İç Borç")
    A --> C("Dış Borç")
    B --> D("Kısa Vadeli")
    B --> E("Uzun Vadeli")
    C --> F("Kısa Vadeli")
    C --> G("Uzun Vadeli")
    D --> H("Hazine bonosu")
    E --> I("Devlet tahvili")
    F --> J("Dış krediler")
    G --> K("Tahvil ihracı")

Borç Yönetimi

Gelişmiş Ülkelerde Borçlanma Nedenleri

Bölüm 9: Maliye Politikası

Tanım ve Amaçlar

Maliye politikası, devletin vergi, harcama ve borçlanma araçlarını kullanarak ekonomik istikrarı sağlama çabasıdır.

graph TD
    A("MALİYE POLİTİKASI") --> B("Genişletici")
    A --> C("Daraltıcı")
    B --> D("Vergileri azaltma")
    B --> E("Kamu harcamalarını artırma")
    C --> F("Vergileri artırma")
    C --> G("Kamu harcamalarını azaltma")
    D --> H("Ekonomiyi canlandırma")
    E --> H
    F --> I("Enflasyonu düşürme")
    G --> I

Otomatik Dengeleyiciler

Devlet müdahalesine gerek kalmadan ekonomik dalgalanmaları otomatik olarak dengeleyen mekanizmalardır:

Bölüm 10: Fayda-Maliyet Analizi

Tanım ve Kapsam

Fayda-maliyet analizi, kamu projelerinin değerlendirilmesinde kullanılan bir karar verme yöntemidir.

graph LR
    A("PROJE") --> B("Faydalar")
    A --> C("Maliyetler")
    B --> D("Parasal fayda")
    B --> E("Sosyal fayda")
    C --> F("Parasal maliyet")
    C --> G("Sosyal maliyet")
    D --> H("NET BUGÜNKÜ DEĞER")
    E --> H
    F --> H
    G --> H

Karar Verme Kriterleri

Gölge Fiyatlar

Proje çıktılarının hesaplanmasında piyasa fiyatlarından yararlanılamadığı durumda gölge fiyatlar kullanılır.

Bölüm 11: Mahalli İdareler Maliyesi

Mahalli İdare Kavramı

Mahalli idareler, merkezi devlet anlayışından adem-i merkeziyetçilik anlayışına geçildikçe önemi artan yerel yönetim birimleridir.

graph TD
    A("MAHALLİ İDARELER") --> B("Belediye")
    A --> C("İl Özel İdaresi")
    A --> D("Köy")
    B --> E("Belediye Başkanı")
    B --> F("Belediye Meclisi")
    B --> G("Belediye Encümeni")
    C --> H("Vali")
    C --> I("İl Genel Meclisi")
    C --> J("İl Daimi Encümeni")
    D --> K("Muhtar")
    D --> L("Köy Derneği")

Belediye Türleri

Belediye Gelirleri

Belediyelerin kendi gelirleri içinde yer alan vergiler:

Mali Tevzin

Merkezi idare gelirlerinin bir kısmının mahalli idareler arasında bölüştürülmesine mali tevzin (mali denkleştirme) adı verilir.

Bölüm 12: Uluslararası Kamu Maliyesi

Kapsam

Uluslararası kamu maliyesi, birden çok ülkeyi ilgilendiren mali konuları inceler:

graph TD
    A("ULUSLARARASI
KAMU MALİYESİ") --> B("Gümrük Anlaşmaları")
    A --> C("Vergi Anlaşmaları")
    A --> D("Çifte Vergilendirmeyi Önleme")
    A --> E("Uluslararası Mali Kuruluşlar")
    A --> F("Ekonomik Bütünleşmeler")
    A --> G("Çok Uluslu Şirketler")
    B --> H("Gümrük Birliği")
    C --> I("OECD Model Anlaşması")
    D --> J("Mükerrer vergiyi önleme")

Çifte Vergilendirme

Çifte vergilendirme, aynı gelir veya servetin birden çok ülkede vergilendirilmesidir. Uluslararası maliyenin temel işlevi, mükerrer vergi ödemelerini engellemektir.

Bölüm 13: Bütçe Açığı ve Finansmanı

Bütçe Dengesi

Açık Finansman Yöntemleri

graph TD
    A("BÜTÇE AÇIĞININ
FİNANSMANI") --> B("İç Borçlanma")
    A --> C("Dış Borçlanma")
    A --> D("Emisyon (Para Basma)")
    A --> E("Vergi Artışı")
    B --> F("Tahvil / Bono ihracı")
    C --> G("Dış krediler")
    D --> H("Enflasyon riski")
    E --> I("Siyasi maliyet")

Bölüm 14: SGS Sık Sorulan Soru Tipleri

!!! example "Soru 17 — Mahalli İdareler** Belediyelerin yürütme organı aşağıdakilerden hangisidir?

**Cevap:** Belediye Başkanı

Bölüm 15: Sınav Stratejisi ve Tekrar Tablosu

Hızlı Tekrar Tablosu

graph TD
    A("SGS MALİYE
STRATEJİ") --> B("Bütçe konuları: 2 soru")
    A --> C("Kamu harcamaları: 1 soru")
    A --> D("Kamu gelirleri: 1 soru")
    A --> E("Vergileme ilkeleri: 1 soru")
    A --> F("Mahalli idareler: 1 soru")
    B --> G("Önce bütçeyi çalış")
    C --> H("Wagner & Peacock-Wiseman")
    D --> I("Vergi / harç / resim / şerefiye")
    E --> J("Yararlanma & ödeme gücü")
    F --> K("Belediye / il özel / köy")

Video Dersler

Aşağıdaki videoları YouTube'da izleyerek ders konularını pekiştirebilirsin.