Borçlar Hukuku

Borçlar hukuku, kişiler arasındaki borç ilişkilerini düzenleyen özel hukuk dalıdır. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'na (TBK) dayanır. SGS sınavında sözleşme hukuku ve borcun sona ermesi ağırlıklı soru gelir.

Bölüm 1: Borç İlişkisinin Temelleri

Borç İlişkisinin Unsurları

graph LR
    A["BORÇ İLİŞKİSİ"] --> B["Alacaklı"]
    A --> C["Borçlu"]
    A --> D["Edim"]
    B --> E["İfa talep etme hakkı"]
    C --> F["İfa yükümlülüğü"]
    D --> G["Veren, yapan,
veya katlanma"]

Edim Türleri

Edimler çeşitli açılardan sınıflandırılır:

Eksik Borçlar (Tabii Borçlar)

Eksik borç, alacaklının ifayı talep ve dava edemediği ancak borçlunun kendi rızasıyla ifa etmesi halinde geri isteyemediği borçlardır. TBK'da düzenlenen eksik borç halleri:

Sorumluluk

Sorumluluk, borçlunun borcunu ödemediği takdirde devlet gücüyle ifa zorlanabilmesidir. Sorumluluk:

• Şahsi Sorumluluk: Borçlunun tüm malvarlığı ile sorumlu olması
• Ayni Sorumluluk: Belirli bir mal ile sorumlu olma (rehin, ipotek)

Borcun Kaynakları

TBK'ya göre borcun üç kaynağı vardır:

1. Sözleşme — Tarafların irade açıklamaları
2. Haksız Fiil — Hukuka aykırı fiil
3. Sebepsiz Zenginleşme — Haklı sebep olmadan malvarlığı artışı

Bölüm 2: Sözleşmeler

Sözleşmenin Kuruluşu

Sözleşme, tarafların iradelerini karşılıklı ve birbirine uygun olarak açıklamalarıyla kurulur. İcap (öneri) ve kabul olmak üzere iki aşamadan oluşur.

sequenceDiagram
    participant A as İcapçı (Öneren)
    participant B as Kabul Eden
    A->>B: İcap (Öneri)
    Note over A,B: İcap bağlayıcıdır
    B->>A: Kabul
    Note over A,B: Kabul ile sözleşme kurulur

İcap (Öneri) ve Bağlayıcılığı

İcap, sözleşme kurma iradesinin karşı tarafa yöneltilmiş açıklamasıdır. TBK m.3-7 arasında düzenlenmiştir.

Sözleşme Yapma Zorunluluğu

TBK'nun temel ilkesi sözleşme özgürlüğüdür. Ancak bazı hallerde kişi sözleşme yapmak zorundadır:

Kamu Hukukundan Doğan Sözleşme Yapma Zorunluluğu: - İhale sözleşmeleri — 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu - Abonelik sözleşmeleri — Elektrik, su, doğal gaz, telefon - Sigorta sözleşmeleri — Zorunlu trafik sigortası, DASK - Taşıma sözleşmeleri — Yolcu taşımacılığında kamu hizmeti

Özel Hukuktan Doğan Sözleşme Yapma Zorunluluğu: - Tekel durumu — Fiili tekel konumundaki işletmeler - Araç sahiplerinin trafik sigortası yaptırma zorunluluğu

Şekil Serbestisi ve İstisnaları

TBK m.12'ye göre sözleşmeler şekle bağlı değildir. Ancak kanunda öngörülen hallerde şekil zorunluluğu vardır.

Yazılı Geçerlilik Şekline Tabi Sözleşmeler:

Sözleşme Türleri

Önemli Sözleşme Türleri

Satış Sözleşmesi

• Tanım: Satıcının malı alıcıya devretmesi, alıcının da bedel ödemesi
• Taşınmaz Satışı: Resmî şekle tabidir (noter veya tapu)
• Taşınır Satışı: Şekle tabi değildir

Kira Sözleşmesi

• Tanım: Kiraya verenin malı kullanıma bırakması, kiracının kira bedeli ödemesi
• Azami süre: TBK'da süre sınırlaması yok
• Güvence bedeli: En fazla 3 aylık kira

Eser Sözleşmesi

• Tanım: Yüklenicinin bir eser meydana getirmesi, iş sahibinin ücret ödemesi
• Eser: İnşaat, tamir, yazılım vb.

Bölüm 3: Haksız Fiil

Unsurları

Haksız fiilin dört unsuru vardır:

1. Fiil — İnsan davranışı (olumlu veya olumsuz)
2. Hukuka Aykırılık — Hukuk düzenine aykırı olması
3. Zarar — Malvarlığında veya kişi varlığında eksilme
4. Kusur — Kast veya ihmal

İhmal Kavramı

İhmal, borçlunun gerekli dikkat ve özeni göstermemesidir. TBK'da ihmal, sorumluluğun kapsamını belirlemede önem taşır:

Kast: Fiilin bilerek ve istenerek yapılmasıdır. İhmalden farkı, failin sonucu istememesidir.

İhmali bir davranış: Kişinin yapması gereken bir şeyi yapmamasıdır. Örneğin bir doktorun hastayı muayene etmemesi, bir bekçinin görevini yapmaması, bir binanın bakımını yaptırmama.

Filiin Hukuka Aykırılığını Ortadan Kaldıran Sebepler

Bir fiil haksız fiil sayılabilmesi için hukuka aykırı olmalıdır. Hukuka aykırılığı ortadan kaldıran sebepler:

Tazminat Türleri

Manevi Tazminatın Özel Düzenlendiği Haller

Manevi tazminat, kişilik hakkının ihlali halinde TBK m.56-58 kapsamında düzenlenmiştir. Özel olarak düzenlenen haller:

Kusur Türleri

Bölüm 4: Sebepsiz Zenginleşme

Koşulları

1. Bir kişinin malvarlığı çoğalmış olmalı
2. Diğer kişinin malvarlığı azalmış olmalı
3. Zenginleşme ile fakirleşme arasında illiyet bağı olmalı
4. Zenginleşmenin haklı sebebi olmamalı

İade Borcu

Sebepsiz zenginleşen kişi, zenginleşmeyi iade etmek zorundadır. İade kapsamı:

• Zenginleşmenin kendisi
• Elde edilen semereler (faiz, kira vb.)

Bölüm 5: Borcun İfası

İfa Yeri ve Zamanı

• İfa Yeri: Sözleşmede belirtilmemişse, alacaklının yerleşim yeri
• İfa Zamanı: Muacceliyet anı (vade veya bildirim)

Muacceliyet

Muacceliyet, alacaklının borcun ifasını talep edebileceği anı ifade eder. Bir borç muaccel olduğunda alacaklı ifayı isteyebilir, borçlu da ifa etmek zorundadır.

Vade Türleri:

İfa Yeri — Borç Türüne Göre

TBK m.89'a göre ifa yeri, sözleşmede aksi kararlaştırılmamışsa:

İfa İmkansızlığı

Bölüm 6: Borca Aykırılık ve Müeyyideler

Borca Aykırılık Halleri

Kısmi İfa

TBK m.87'ye göre alacaklı, kural olarak kısmi ifayı kabul etmek zorunda değildir.

Temerrüt

Temerrüt, borçlunun muaccel bir borcu zamanında ifa etmemesi ve alacaklının ihtarına rağmen borcunu ödememesi durumudur.

İhtarlı Temerrüt

Adi borçlarda alacaklının borçluya ihtar çekmesi gerekir. İhtar, borçluya borcunu ödemesi için tanınan kesin süredir.

İhtarın şartları: - Borç muaccel olmalı - İfa edilmemiş olmalı - Alacaklı ihtarda bulunmalı

İhtarsız Temerrüt

Belirli vade varsa, ihtar gerekmez. Aşağıdaki hallerde temerrüt ihtarsız gerçekleşir:

• Belirli vade (taraflar belli bir gün kararlaştırmışsa)
• Haksız fiil (fiilin işlendiği anda temerrüt)
• Sebepsiz zenginleşme (zenginleştiği anda temerrüt)
• Çek, bono, poliçe gibi kambiyo senetleri

Temerrüdün Sonuçları

Kusura Bağlı Olmayan Sonuçlar (objektif sonuçlar):

Kusura Bağlı Sonuçlar (sübjektif sonuçlar):

Munzam Zarar

Munzam zarar, temerrüt faizinin karşılamadığı, temerrütten kaynaklanan ek zararlardır. Alacaklı, temerrüt faizinin yanında munzam zararını da talep edebilir. Munzam zararın ispat yükü alacaklıdadır.

Müeyyideler

Bölüm 7: Zamanaşımı

Zamanaşımı, alacak hakkının belirli bir süre kullanılmaması halinde dava edilebilme özelliğini kaybetmesidir.

Bölüm 7A: Borcu Sona Erdiren Nedenler ve Takas

Borcu Sona Erdiren Nedenler

graph TD
    A["BORCU SONA ERDİREN NEDENLER"] --> B["İfa"]
    A --> C["İbra"]
    A --> D["Yenileme (Tecdit)"]
    A --> E["Takas"]
    A --> F["Birleşme"]
    A --> G["Zamanaşımı"]
    B --> H["Borç ödenir, sona erer"]
    C --> I["Alacaklı borçtan vazgeçer"]
    D --> J["Eski borç yerine yeni borç"]
    E --> K["Karşılıklı alacaklar takas edilir"]
    F --> L["Alacaklı-borçlu aynı kişi"]
    G --> M["Dava hakkı düşer"]

Takas Şartları

Takasın gerçekleşebilmesi için:

1. Alacaklar karşılıklı olmalı
2. Alacaklar aynı türden olmalı (para-paraya, buğday-buğdaya)
3. Alacaklar muaccel olmalı
4. Takas beyanı tek taraflı irade açıklaması ile yapılır

Bölüm 8: İrade Sakatlıkları

İrade sakatlıkları, sözleşme kurulurken taraflardan birinin iradesinin sağlıklı oluşmaması halidir. Bu durumda sözleşme geçerli kurulmuş ancak iptal edilebilir niteliktedir.

İrade Sakatlığı Halleri

Yanılma (Hata)

Yanılma, sözleşme kurulurken taraflardan birinin esaslı bir noktada hataya düşmesidir.

Esaslı Yanılma Halleri (TBK m.30-31)

Aldatma (Hile)

TBK m.36: Taraflardan birinin diğer tarafın hileli davranışıyla sözleşme yapmaya yöneltilmesidir.

Aldatmanın unsurları: - Hileli davranış (aktif veya pasif — söyleme, susma) - Aldatma kastı - İlliyet bağı (hile olmasaydı sözleşme yapılmayacaktı)

Korkutma (İkrah)

TBK m.37: Taraflardan birinin haksız bir tehdit sonucu sözleşme yapmaya zorlanmasıdır.

Korkutmanın unsurları: - Haksız tehdit (bir zarar verileceği bildirimi) - Korkutma kastı - İlliyet bağı (tehdit olmasaydı sözleşme yapılmayacaktı)

İptal Edilebilirlik ve Süresi

İrade sakatlığı durumunda sözleşme geçerlidir ancak iptal edilebilir. İptal hakkı:

İptal hakkı, her halde sözleşmenin kurulduğu tarihten itibaren 10 yıl geçmekle sona erer.

Bölüm 9: Gabin (Aşırı Yararlanma)

Gabin, bir sözleşmede edimler arasında açık bir oransızlığın bulunması ve bu oransızlığın taraflardan birinin zor durumundan, düşüncesizliğinden veya deneyimsizliğinden yararlanılarak gerçekleştirilmesidir (TBK m.28).

Gabinin Unsurları

Objektif Unsur: - Edimler arasında açık oransızlık (aşırı dengesizlik)

Sübjektif Unsurlar: - Zor durum (maddi veya manevi sıkıntı) - Düşüncesizlik (sonuçları yeterince değerlendirememe) - Deneyimsizlik (iş hayatında tecrübesizlik)

Bu unsurlardan en az birinin varlığı gerekir.

graph TD
    A["GABiN (Aşırı Yararlanma)"] --> B["Objektif Unsur"]
    A --> C["Sübjektif Unsurlar"]
    B --> D["Edimler arası açık oransızlık"]
    C --> E["Zor durum"]
    C --> F["Düşüncesizlik"]
    C --> G["Deneyimsizlik"]
    E --> H["En az biri yeterli"]
    F --> H
    G --> H

Gabinin Sonuçları

Gabin durumunda zarar gören taraf:

1. Sözleşmeyi iptal edebilir
2. Sözleşmede tadil (düzeltme) yapılmasını isteyebilir
3. Hakim, duruma göre sözleşmeyi iptal eder veya düzeltir

Zamanaşımı:

Bölüm 10: Genel İşlem Koşulları

Genel işlem koşulları, bir sözleşme yapılırken düzenleyenin ileride çok sayıda benzer sözleşmede kullanmak amacıyla, önceden, tek başına hazırlayarak karşı tarafa sunduğu sözleşme hükümleridir (TBK m.20).

Tanım ve Unsurlar

Yazılmamış Sayılma

TBK m.21: Genel işlem koşulları, aşağıdaki hallerde yazılmamış sayılır:

• Sözleşmenin niteliğine ve işin özelliğine yabancı olan hükümler
• Dürüstlük kuralına aykırı olan hükümler
• Karşı tarafın menfaatine aykırı olan hükümler
• Şaşırtıcı hükümler (karşı tarafın makul olarak beklemediği)

Yorum Kuralları

Dürüstlük Kuralına Aykırılık

TBK m.25: Genel işlem koşullarında yer alan ve dürüstlük kuralına aykırı olan hükümler kesin hükümsüzdür. Dürüstlük kuralına aykırılık halleri:

• Düzenleyen lehine tek taraflı haklar tanıyan hükümler
• Karşı tarafın haklarını önemli ölçüde sınırlayan hükümler
• Düzenleyenin sorumluluğunu aşırı derecede sınırlayan hükümler

Bölüm 11: Kusursuz Sorumluluk Halleri

Kusursuz sorumluluk, failin kusuru olmasa dahi kanunun belirli durumlarda sorumluluk öngördüğü hallerdir. TBK'da düzenlenen kusursuz sorumluluk halleri:

Adam Çalıştıranın Sorumluluğu (TBK m.66)

Adam çalıştıran, çalışanının işini ifa ederken verdiği zarardan sorumludur.

Hayvan Bulunduranın Sorumluluğu (TBK m.67)

Hayvan bulunduran, hayvanın verdiği zarardan sorumludur.

Yapı Malikinin Sorumluluğu (TBK m.69)

Bir yapının maliki, yapının yapımındaki veya bakımındaki eksiklikten doğan zarardan sorumludur.

Ev Başkanının Sorumluluğu (TBK m.69 - eski düzenleme)

TBK'nın eski düzenlemesinde yer alan bu sorumluluk türü, yeni TBK'da yapı malikinin sorumluluğu içinde değerlendirilmiştir. Ev başkanı, evde oturanların ve çalışanların fiillerinden sorumludur.

Tehlikeli Faaliyet Sorumluluğu (TBK m.71)

Tehlikeli faaliyette bulunan kişi, bu faaliyetin verdiği zarardan sorumludur.

Bölüm 12: Sözleşme Türleri Detayı

Kefalet Sözleşmesi

Kefalet sözleşmesi, kefilin borçlunun borcunu ifa etmemesi halinde bu borçtan şahsen sorumlu olmayı üstlendiği sözleşmedir (TBK m.581).

Şartları: - Yazılı şekil (TBK m.583) - Eşin rızası (kefalet sözleşmesi geçerlilik şartı) - Kefalet miktarının belirtilmesi (azami miktar yazılmalı) - Kefalet tarihi (kefilin el yazısı ile)

Kefalet Türleri

Adi Kefalet: - Alacaklı, önce asıl borçluya başvurmak zorundadır - Asıl borçludan tahsil edilemeyen kısım için kefile gidilir - Kefil def'i hakkına sahiptir (önce asıl borçluya başvurulsun)

Müteselsil Kefalet: - Alacaklı doğrudan kefile başvurabilir - Kefil asıl borçlu ile birlikte müteselsilen sorumlu - Aciz vesikası veya takip gerekmez

Kefilin Sorumluluğu

Kefilin sorumluluğu şahsi sorumluluktur (ayni değil). Kefil, kefalet miktarı kadar ve kefalet şartları çerçevesinde sorumludur.

Sorumluluğun sınırı: - Kefalet sözleşmesinde belirtilen azami miktar - Kefalet tarihinden itibaren işleyen faiz - Takip giderleri

Vekalet Sözleşmesi

Vekalet sözleşmesi, vekilin vekalet verenin bir işini görmeyi veya bir işlemini yapmayı üstlendiği sözleşmedir (TBK m.502).

Vekilin yükümlülükleri: - Sadakat ve özen borcu - Hesap verme borcu - Kişisel ifa (başkasına devredemez)

Bağışlama Sözleşmesi

Bağışlama, bağışlayanın malvarlığından karşılıksız olarak bir kazandırma yapmayı üstlendiği sözleşmedir (TBK m.285).

Trampa (Takas) Sözleşmesi

Trampa, tarafların birbirlerine bir mal veya hak devretmeyi üstlendikleri sözleşmedir. Satış sözleşmesine benzer, ancak bedel para değil, başka bir mal veya haktır.

Bölüm 13: Temsil

Temsil, bir kişinin (temsilci) başka bir kişi (yetki veren / müvekkil) adına hukuki işlem yapmasıdır. TBK m.40-48 arasında düzenlenmiştir.

sequenceDiagram
    participant Y as Yetki Veren (Müvekkil)
    participant T as Temsilci
    participant U as Üçüncü Kişi
    Y->>T: Temsil yetkisi verir
    T->>U: Yetki veren adına sözleşme yapar
    U->>Y: Doğrudan hak talebi
    Note over Y,U: Sözleşmenin sonuçları
yetki verene ait

Temsil Türleri

Yetkisiz Temsil

Yetkisi olmadan veya yetkiyi aşarak başkası adına işlem yapan temsilcinin işlemi, yetki veren tarafından onaylanmadıkça (icazet) geçersizdir.

Bölüm 14: Zapta Karşı Tekeffül

Tanım

Zapta karşı tekeffül, satıcının, sattığı mal üzerinde üçüncü kişilerin herhangi bir hak iddia etmesi halinde alıcıya karşı sorumluluğudur (TBK m.214-221).

graph TD
    A["ZAPTA KARŞI TEKEFFÜL"] --> B["Satıcı sorumluluğu"]
    A --> C["Alıcı koruması"]
    B --> D["Mal üzerinde üçüncü
kişinin hak iddiası"]
    D --> E["Mülkiyet hakkı"]
    D --> F["Sınırlı ayni hak"]
    D --> G["Kişisel hak"]
    E --> H["SATICI SORUMLU
Zararı tazmin"]
    F --> H
    G --> H
    C --> I["Alıcı, satıcıya
ihbar yükümlülüğü"]

Sorumluluğun Şartları

Ayıba Karşı Tekeffül

Ayıba karşı tekeffül, satıcının sattığı malın ayıplı (kusurlu) olmasından doğan sorumluluğudur. TBK m.219-231 arasında düzenlenmiştir.

Video Dersler

Aşağıdaki videoları YouTube'da izleyerek ders konularını pekiştirebilirsin.