Ekonomi (İktisat)
Ekonomi, kıt kaynakların sınırsız insan ihtiyaçlarını karşılamak üzere
alternatif kullanım alanları arasında dağıtımını inceleyen sosyal bilimdir.
SMMM SGS sınavında 10-12 soru ile en önemli derslerden biridir.
Bölüm 1: İktisadın Tanımı ve Temel Kavramlar
İktisadın Özellikleri
İktisat, bir sosyal bilimdir; analitik, tarihsel ve istatistiksel
yöntemler kullanır. Bir doğa bilimi değildir. İktisadi araştırmada
kullanılan başlıca yöntemler:
| Yöntem |
Açıklama |
| Betimleyici İktisat |
Gerçeklerin toplanması ve sınıflandırılması |
| Tümevarım |
Gözlemlerden genel ilkelere ulaşma |
| Tümdengelim |
Teoriden somut olayları açıklama |
| İktisat Politikası |
Teoriden politika önerileri geliştirme |
graph LR
A["Gerçeklerin Toplanması"] --> B["Betimleyici İktisat"]
B --> C["Teori Oluşturma"]
C --> D["İktisat Politikası"]
D --> E["Uygulama"]
E --> A
İktisadi Amaçlar
| Amaç |
Açıklama |
| Tam İstihdam |
Tüm kaynakların etkin kullanımı |
| Fiyat İstikrarı |
Düşük ve öngörülebilir enflasyon |
| Ekonomik Büyüme |
Milli gelirde sürekli artış |
| Adil Gelir Dağılımı |
Gelirin toplum kesimleri arasında dengeli dağılımı |
| Ödemeler Dengesi |
Dış ticaret dengesinin sağlanması |
| Ekonomik Serbestlik |
Piyasa mekanizmasının işleyişinin korunması |
İktisadi Amaç — Durgunluk
Ekonominin durgunluğa itilmesi bir iktisadi amaç değildir.
SGS'de sık sorulan bir ayrımdır.
İktisadın Bölümleri
| Dal |
Konu |
| Mikro İktisat |
Bireysel karar birimleri (hanehalkı, firma) |
| Makro İktisat |
Ekonomi bütünü (milli gelir, enflasyon, işsizlik) |
| Pozitif İktisat |
Olanı açıklar (değer yargısız) |
| Normatif İktisat |
Olması gerekeni söyler (değer yargılı) |
Temel Kavramlar
| Kavram |
Tanım |
| Kıtlık |
Sınırsız ihtiyaçlar — sınırlı kaynaklar |
| Fırsat Maliyeti |
Bir tercih nedeniyle vazgeçilen en iyi alternatif |
| Ekonomik Mal |
Kıt olan ve bedel ödenerek elde edilen mal |
| Serbest Mal |
Bol olan ve bedel ödenmeyen mal (hava, güneş) |
| İhtiyaç |
Tatmin edilince haz, edilmeyince acı veren duygu |
İhtiyaçların Özellikleri
- Şiddet bakımından farklılık gösterir
- Tatmin edildikçe şiddeti azalır (bağımlılık yapanlar hariç)
- Birbirleriyle ikame edilebilir
- İktisat ahlaki yönünü dikkate almaz
- Azalma eğiliminde değildir
Üretim İmkanları Eğrisi (ÜİE)
graph LR
A["Üretim İmkanları Eğrisi"] --> B["İç nokta: Kaynaklar etkin kullanılmıyor"]
A --> C["Üzerindeki nokta: Tam istihdam"]
A --> D["Dış nokta: Mevcut kaynaklarla ulaşılamaz"]
A --> E["Sağa kayma: Ekonomik büyüme"]
| Durum |
Anlamı |
| Eğri üzerinde nokta |
Kaynaklar tam ve etkin kullanım |
| Eğri içi nokta |
Kaynaklar atıl, etkinsizlik |
| Eğri dışı nokta |
Mevcut kaynaklarla üretilemez |
| Eğrinin sağa kayması |
Teknolojik gelişme veya kaynak artışı |
| Doğrusal ÜİE |
Sabit fırsat maliyeti |
| İçbükey ÜİE |
Artan fırsat maliyeti |
Bölüm 2: Talep, Arz ve Piyasa Dengesi
Talep Kanunu
Bir malın fiyatı arttığında talep edilen miktar azalır;
fiyatı düştüğünde talep edilen miktar artar.
Talep eğrisi negatif eğimlidir. Bunun nedenleri:
- İkame Etkisi: Malın fiyatı düşünce diğer mallara göre ucuzlar, tüketici ona yönelir
- Gelir Etkisi: Malın fiyatı düşünce tüketicinin reel geliri artar, daha fazla alabilir
SGS Sorusu
Bir malın fiyatı 7 TL'den 6 TL'ye düştüğünde talep edilen miktar
1000'den 2000'e çıkıyorsa talebin fiyat esnekliği 7'dir.
(Formül: %ΔQ / %ΔP)
Talebi Etkileyen Faktörler
| Faktör |
Değişim Yönü |
| Tüketici geliri (normal mal) |
Gelir ↑ → Talep ↑ |
| Tüketici geliri (düşük mal) |
Gelir ↑ → Talep ↓ |
| İkame mal fiyatı |
İkame fiyatı ↑ → Talep ↑ |
| Tamamlayıcı mal fiyatı |
Tamamlayıcı fiyatı ↑ → Talep ↓ |
| Zevk ve tercihler |
Olumlu değişim → Talep ↑ |
Arz Kanunu
Bir malın fiyatı arttığında arz edilen miktar artar;
fiyatı düştüğünde arz edilen miktar azalır.
Arz eğrisi pozitif eğimlidir. Bunun nedeni azalan verimler yasasıdır.
Arzı Etkileyen Faktörler
| Faktör |
Etki |
| Kaynak maliyetleri |
Maliyet ↑ → Arz ↓ |
| Teknoloji |
Teknoloji ↑ → Arz ↑ |
| Üretici sayısı |
Sayı ↑ → Arz ↑ |
| Vergiler |
Vergi ↑ → Arz ↓ |
Piyasa Dengesi
graph TD
A["Piyasa"] --> B["Talep"]
A --> C["Arz"]
B --> D["Denge Noktası"]
C --> D
D --> E["Denge Fiyatı"]
D --> F["Denge Miktarı"]
| Durum |
Sonuç |
| Arz = Talep |
Piyasa dengesi |
| Arz > Talep |
Mal fazlası, fiyat düşer |
| Talep > Arz |
Talep fazlası, fiyat artar |
| Arz sabit, talep artar |
Denge fiyatı ve miktarı artar |
| Talep sabit, arz artar |
Denge fiyatı düşer, miktar artar |
Tavan ve Taban Fiyat
| Uygulama |
Tanım |
Sonuç |
| Tavan Fiyat |
Denge fiyatının altında belirlenen maksimum fiyat |
Talep fazlası, kıtlık, karaborsa |
| Taban Fiyat |
Denge fiyatının üstünde belirlenen minimum fiyat |
Arz fazlası |
| Asgari Ücret |
Emek piyasasında taban fiyat |
İşsizlik |
Tavan Fiyat Sonuçları
Tavan fiyat uygulamasında arz fazlası oluşmaz.
Talep fazlası, kıtlık ve karaborsa oluşur.
Bölüm 3: Esneklik
Talebin Fiyat Esnekliği
Bir malın fiyatındaki %1'lik değişime karşılık talep edilen miktardaki
% değişimi ölçer.
| Esneklik Değeri |
Talep Türü |
Anlamı |
| Ed = 0 |
Tam katı talep |
Fiyat değişse de miktar değişmez |
| 0 < Ed < 1 |
Katı (inelastik) talep |
Miktar değişimi fiyat değişiminden az |
| Ed = 1 |
Birim esnek |
Miktar değişimi = fiyat değişimi |
| Ed > 1 |
Esnek talep |
Miktar değişimi fiyat değişiminden fazla |
| Ed = ∞ |
Tam esnek talep |
Fiyat sabit, miktar değişir |
Esneklik Hesabı
Bir malın fiyatı 7 TL'den 6 TL'ye düşüyor (%14,3 azalış),
talep edilen miktar 1000'den 2000'e çıkıyor (%100 artış).
Ed = %100 / %14,3 = 7 (esnek talep)
Talebin Gelir Esnekliği
| Esneklik |
Mal Türü |
Gelir Artışında Talep |
| Pozitif (> 1) |
Normal mal (lüks) |
Artar |
| Pozitif (0 < E < 1) |
Normal mal (zorunlu) |
Artar (az oranda) |
| Negatif |
Düşük mal |
Azalır |
Çapraz Talep Esnekliği
| Esneklik İşareti |
Mal İlişkisi |
Örnek |
| Pozitif |
İkame mal |
Çay ve kahve |
| Negatif |
Tamamlayıcı mal |
Araba ve benzin |
Arz Esnekliği
Arz esnekliğini etkileyen faktörler:
- Zaman (uzun dönemde esneklik artar)
- Stoklanabilirlik
- Üretimde ikame imkanı
- Maliyet yapısı
Bölüm 4: Tüketici Teorisi
Fayda ve Marjinal Fayda
| Kavram |
Tanım |
| Toplam Fayda (TU) |
Bir malın belirli miktarının tüketiminden sağlanan toplam tatmin |
| Marjinal Fayda (MU) |
Bir birim daha fazla tüketimle toplam faydada meydana gelen değişim |
| Subjektif Fayda |
Fayda kişiden kişiye değişir; mal fiyatları değil, zevkler belirler |
Azalan Marjinal Fayda Yasası
Bir malın tüketilen miktarı arttıkça, her ilave birimin sağladığı
marjinal fayda azalır. MU pozitifken TU artar; MU negatifken TU azalır.
graph LR
A["Tüketim Miktarı ↑"] --> B["Marjinal Fayda ↓"]
B --> C["Toplam Fayda ↑ (MU > 0)"]
B --> D["Toplam Fayda ↓ (MU < 0)"]
Tüketici Dengesi
Tüketici, bütçesini mallar arasında öyle dağıtır ki her mala harcanan
son liranın marjinal faydası eşit olur:
MUa / Pa = MUb / Pb = ... = MUn / Pn
Denge Koşulu
Eğer MUa/Pa > MUb/Pb ise
tüketici A malının tüketimini artırmalıdır (MUa düşer,
eşitlik sağlanır).
Tüketici Artığı
Tüketicinin bir mal için ödemeyi istediği fiyat ile gerçekte ödediği
fiyat arasındaki farktır. Azalan marjinal fayda yasası ile açıklanır.
Farksızlık Eğrileri
| Özellik |
Açıklama |
| Negatif eğimli |
Bir maldan azalırken diğerinden artırılır |
| Orijine göre dışbükey |
Azalan marjinal ikame oranı |
| Birbirini kesmez |
Tutarlı tercihler |
| Yüksek eğriler daha fazla fayda |
Daha çok tercih edilir |
Bölüm 5: Üretim ve Maliyetler
Üretim Faktörleri
| Faktör |
Açıklama |
Getiri |
| Toprak (Doğal Kaynak) |
Doğada bulunan tüm kaynaklar |
Rant |
| Emek |
İnsan emeği (işçi, öğretmen, futbolcu) |
Ücret |
| Sermaye |
Önceden üretilmiş üretim araçları |
Faiz |
| Müteşebbis (Girişimci) |
Üretim faktörlerini organize eden |
Kar |
Üretim Faktörü Ayrımı
Üst düzey yönetici girişim yeteneği faktörü kapsamındadır,
emek değil. İşgücü kavramı emek faktörünü ifade eder.
Rant bir üretim faktörü değil, toprağın getirisidir.
Üretim Sınıflandırması
| Faaliyet Türü |
Açıklama |
Örnek |
| Birincil (Primer) |
Doğrudan doğadan elde |
Tarım, balıkçılık, madencilik |
| İkincil (Sekonder) |
Ham maddeyi işleme |
Sanayi, imalat |
| Üçüncül (Tersiyer) |
Hizmet üretimi |
Bankacılık, ticaret, eğitim |
Azalan Verimler Yasası
Kısa dönemde, diğer girdiler sabitken bir girdinin miktarı arttıkça,
o girdinin marjinal fizik ürünü (MPP) bir noktadan sonra azalmaya başlar.
David Ricardo tarafından geliştirilmiştir.
Ölçeğe Göre Getiri
| Durum |
Anlamı |
| Artan Getiri |
Girdi %30 artar, üretim %30'dan fazla artar |
| Sabit Getiri |
Girdi %30 artar, üretim %30 artar |
| Azalan Getiri |
Girdi %30 artar, üretim %20 artar |
Maliyet Türleri
| Maliyet |
Açıklama |
Formül |
| Toplam Maliyet (TC) |
Tüm kaynakların piyasa değeri |
TC = TVC + TFC |
| Toplam Sabit Maliyet (TFC) |
Üretimden bağımsız |
Kira, amortisman |
| Toplam Değişken Maliyet (TVC) |
Üretimle değişen |
Hammadde, işçilik |
| Ortalama Maliyet (AC) |
Birim başına maliyet |
AC = TC / Q |
| Marjinal Maliyet (MC) |
Ek birimin maliyeti |
MC = ΔTC / ΔQ |
| Açık Maliyet |
Parasal ödeme gerektiren |
Ücret, kira |
| Örtük Maliyet |
Parasal ödeme gerektirmeyen |
Amortisman |
Marjinal Maliyet İlişkisi
MC, AVC ve ATC'yi minimum noktalarında keser.
ATC azalırken MC < ATC'dir.
Bölüm 6: Piyasa Türleri
Piyasa Türleri Karşılaştırması
| Özellik |
Tam Rekabet |
Monopol |
Oligopol |
Monopolcü Rekabet |
| Firma sayısı |
Çok |
Tek |
Az |
Çok |
| Mal türü |
Homojen |
Benzersiz |
Homojen/Farklı |
Farklılaştırılmış |
| Giriş engeli |
Yok |
Var |
Var |
Yok |
| Fiyat kontrolü |
Yok |
Tam |
Kısmi |
Kısmi |
Tam Rekabet Piyasası
| Özellik |
Açıklama |
| Çok sayıda alıcı ve satıcı |
Hiçbiri fiyatı etkileyemez |
| Homojen mal |
Tüm mallar aynı |
| Tam bilgi |
Tüm piyasa katılımcıları tam bilgiye sahip |
| Serbest giriş-çıkış |
Kısa ve uzun dönemde engel yok |
| Firma talep eğrisi |
Yatay (fiyat = AR = MR) |
Kısa dönem firma arz eğrisi: MC'nin AVC üzerinde kalan kısmı.
Uzun dönem dengesi: MC = MR = AR = Fiyat = AC (minimum noktada)
Kar Hesaplama
Firma 650 birim üretiyor, TC = 3.510 TL, fiyat = 8 TL.
Toplam Gelir = 650 × 8 = 5.200 TL
Kar = 5.200 - 3.510 = 1.690 TL
Monopol Piyasası
| Özellik |
Açıklama |
| Tek satıcı |
Firma = Endüstri |
| Yakın ikamesi yok |
Ürün benzersiz |
| Giriş engelli |
Patent, yasal imtiyaz, doğal tekel |
| Fiyat > MR |
Talep eğrisi negatif eğimli |
| Uzun dönemde ekonomik kar |
Giriş engeli nedeniyle |
Doğal Tekel Nedeni
Üretimin çok büyük sermaye gerektirmesi doğal monopole
neden olur. Patent, yasal imtiyaz ve hammadde kaynakları
diğer tekel nedenleridir.
Fiyat Farklılaştırması Türleri:
| Derece |
Açıklama |
Örnek |
| 1. Derece |
Her birime farklı fiyat |
Müzayede |
| 2. Derece |
Miktara göre fiyat |
İlk 10 birim 10 TL, sonraki 9 TL |
| 3. Derece |
Alıcı gruplarına göre |
Öğrenci indirimi |
Oligopol Piyasası
- Az sayıda firma
- Firmalar arası ortak bağımlılık (en ayırt edici özellik)
- Dirsekli talep eğrisi (fiyat artış yönünde katılık)
- Kartel anlaşmaları
| Tür |
Açıklama |
Örnek |
| Saf Oligopol |
Homojen mal |
Demir-çelik, alüminyum, bakır |
| Farklılaştırılmış Oligopol |
Farklılaştırılmış mal |
Otomotiv |
Monopolcü Rekabet Piyasası
| Özellik |
Açıklama |
| Çok sayıda firma |
Her biri bağımsız |
| Farklılaştırılmış mal |
Ambalaj, marka, lokasyon |
| Serbest giriş-çıkış |
Uzun dönemde ekonomik kar yok |
| Uzun dönem dengesi |
Fiyat = AC, P > MC, MR = MC |
SGS'de Sık Sorulan
Monopolcü rekabet uzun dönem dengesinde:
- P = AC (ekonomik kar yok)
- P > MC (atalet kapasitesi)
- MR = MC (kar maksimizasyonu)
- P > AC olamaz (D seçeneği hep yanlış)
Bölüm 7: Faktör Piyasaları
Emek Piyasası
| Kavram |
Açıklama |
| Ücret |
Emeğin fiyatı |
| İşgücü talebi |
Azalan verimler nedeniyle negatif eğimli |
| İşgücü arzı |
Pozitif eğimli (ücret arttıkça arz artar) |
| Asgari ücret |
Taban fiyat uygulaması → işsizlik |
Diğer Faktör Gelirleri
| Faktör |
Gelir |
Tanım |
| Toprak |
Rant |
Doğanın cömertliğinden (Ricardo) |
| Sermaye |
Faiz |
Sermayenin kullanım bedeli |
| Girişimci |
Kar |
Normal kar + ekonomik kar |
| Normal Kar |
Adi kar ile asgari kar arasındaki fark |
|
Rant Türleri
- Mutlak rant
- Mevki rantı (şehir rantı)
- Kalite rantı
- Reel rant
- İşletme rantı
Bölüm 8: Milli Gelir
Temel Kavramlar
| Kavram |
Açıklama |
| GSMH (GNP) |
Vatandaşların ürettiği (yurt içi + yurt dışı) |
| GSYİH (GDP) |
Ülke sınırları içinde üretilen |
| Safi Milli Hasıla |
GSMH - Amortismanlar |
| Milli Gelir |
SMH - Dolaylı vergiler |
| Kişi Başına Gelir |
Milli gelir / Nüfus |
Hesaplama Yöntemleri
| Yöntem |
Formül |
| Harcama Yöntemi |
C + I + G + (E - M) |
| Gelir Yöntemi |
Ücret + Rant + Faiz + Kar |
| Üretim Yöntemi |
Katma değerler toplamı |
graph TD
A["GSMH"] --> B["- Amortisman"]
B --> C["Safi Milli Hasıla"]
C --> D["- Dolaylı Vergiler + Sübvansiyonlar"]
D --> E["Milli Gelir (Faktör Fiyatlarıyla)"]
E --> F["- Kurumlar Vergisi
- Dağıtılmayan Kar
+ Transferler"]
F --> G["Kişisel Gelir"]
G --> H["- Kişisel Vergiler"]
H --> I["Kullanılabilir Gelir"]
SGS Sorusu
GSMH = 650, Dolaylı vergiler = 100, Amortisman = 50 ise:
SMH = 650 - 50 = 600
Milli Gelir = 600 - 100 = 500
Nominal ve Reel GSMH
| Kavram |
Açıklama |
| Nominal GSMH |
Cari fiyatlarla hesaplanan |
| Reel GSMH |
Baz yıl fiyatlarıyla hesaplanan (enflasyondan arındırılmış) |
Bölüm 9: Enflasyon
Tanım ve Türleri
Enflasyon, fiyatlar genel düzeyinin sürekli artışıdır.
| Tür |
Açıklama |
| Talep Enflasyonu |
Toplam talep > toplam arz |
| Maliyet Enflasyonu |
Girdi maliyetlerinin artışı |
| Miktar Teorisi |
Para arzı artışı → fiyatlar artar |
Fisher Denklemi
Nominal Faiz = Reel Faiz + Beklenen Enflasyon
| Kavram |
Açıklama |
| Nominal Faiz |
Enflasyon düzeltmesi yapılmamış faiz |
| Reel Faiz |
Enflasyondan arındırılmış faiz |
| Temerrüt Faizi |
Borcun zamanında ödenmemesi durumunda uygulanan faiz |
Enflasyon Ölçümü
| Endeks |
Açıklama |
| TÜFE |
Tüketici fiyatları |
| ÜFE |
Üretici fiyatları |
Bölüm 10: İşsizlik
İşsizlik Türleri
| Tür |
Açıklama |
| Yapısal İşsizlik |
Sektörel değişim, beceri uyumsuzluğu |
| Konjonktürel İşsizlik |
Ekonomik dalgalanmalar (resesyon) |
| Geçici (Friksiyonel) İşsizlik |
İş arama süreci, geçiş dönemi |
| Doğal İşsizlik |
Yapısal + geçici (tam istihdamda var) |
İşsizlik ve Denge
Asgari ücret uygulaması emek piyasasında taban fiyat etkisi yaratır:
emek arzı > emek talebi → işsizlik.
Bölüm 11: Para ve Bankacılık
Para Arzı Tanımları
| Tanım |
Kapsam |
| M1 |
Dolaşımdaki para + vadesiz mevduat |
| M2 |
M1 + vadeli mevduat |
| M3 |
M2 + repo, para piyasası fonları |
Para Talebi (Keynesgil)
| Güdü |
Açıklama |
| İşlem Güdüsü |
Günlük alışverişler için |
| İhtiyat Güdüsü |
Beklenmeyen harcamalar için |
| Spekülasyon Güdüsü |
Faiz değişimlerinden yararlanmak için |
Spekülasyon Güdüsü
Spekülatif para talebi faiz oranı ile ters yönde değişir.
Faiz ↑ → Spekülatif talep ↓
Merkez Bankası Araçları
| Araç |
Açıklama |
| Zorunlu Karşılık Oranı |
Bankaların ayırması gereken mevduat oranı |
| Reeskont (İskonto) Oranı |
Merkez Bankası'nın kredi faizi |
| Açık Piyasa İşlemleri |
Tahvil alım-satımı |
| Zorunlu Devir Oranı |
Dövizlerin belirli oranının MB'ye satılması |
SGS'de Önemli
TC Merkez Bankası'nın para politikası araçları:
reeskont oranı, zorunlu karşılık oranı, açık piyasa işlemleri,
zorunlu devir oranı. Sızıntı oranları bir politika aracı değildir.
Bölüm 12: Dış Ticaret
Dış Ticaret Teorileri
| Teori |
Açıklama |
| Mutlak Üstünlükler |
Daha düşük maliyetle üretilen mal ihraç edilir |
| Karşılaştırmalı Üstünlükler |
En az dezavantajlı malda uzmanlaşma |
| Heckscher-Ohlin |
Bol faktörde yoğun mal ihracı |
| Faktör Fiyatları Eşitliği |
Ticaret faktör fiyatlarını eşitler |
| Ürün Dönemleri Teorisi |
Vernon, teknoloji açığı hipotezi |
Gümrük Tarifeleri
| Tarife Türü |
Açıklama |
| Tek Kolonlu Tarife |
Her mala tek vergi (gelir/koruma amaçlı) |
| Çok Kolonlu Tarife |
Ülkeye göre farklı vergi |
| Miktar Kotası |
Miktar sınırlaması → ithalat arzı azalır |
| Üretim Kotası |
Üretim miktarını sınırlama → fiyatı artırma |
Gümrük Tarifesinin Refah Etkisi
İthalata gümrük tarifesi uygulanması:
- İthalat azalır
- Yurt içi fiyat artar
- Tüketici refahı azalır
- Üretici refahı artar (korumadan)
- Devlet gelir elde eder
Dış Ticaret Politikası Araçları
| Araç |
Açıklama |
| Gümrük Tarifeleri |
İthalata vergi |
| Tarife Dışı Engeller |
Kota, sübvansiyon, damping |
| İhracat Teşvikleri |
Ucuz kredi, prim, ucuz girdi |
| Bağlı Ticaret |
Karşılıklı mal takası |
Döviz Kuru
| Kavram |
Açıklama |
| Döviz Kuru |
İki ulusal para arasındaki değişim oranı |
| Nominal Kur |
Piyasada oluşan kur |
| Reel Kur |
Enflasyona göre düzeltilmiş kur |
| Kur Marjı |
Alış kuru ile satış kuru arasındaki fark |
| Arbitraj |
Fiyat farkından eş anlı alım-satım |
Dış Ticaret İşlemleri
- Vadeli İşlem (Forward): İlerideki tarihte teslim
- Swap: Dövizin bugün satılıp ileride geri alınması
- Arbitraj: Fiyat farkından eş anlı yararlanma
- Spekülasyon: Faiz/fiyat değişiminden yararlanma
Bölüm 13: İktisadi Düşünce Tarihi
Dönemler ve Düşünürler
| Dönem |
Görüşler |
Temsilciler |
| Ortaçağ |
Adil fiyat, faiz yasağı |
Skolastik düşünürler |
| Merkantilizm |
Dış ticaret fazlası, değerli maden birikimi |
— |
| Fizyokrasi |
Tarım tek üretken sektör, doğal düzen |
Quesnay |
| Klasik Okul |
Görünmeyen el, liberalizm, emek-değer |
Smith, Ricardo |
| Marksist |
Artı değer, sınıf mücadelesi |
Karl Marx |
| Keynesyen |
Devlet müdahalesi, efektif talep |
J.M. Keynes |
| Monetarizm |
Para arzı kontrolü, piyasa özgürlüğü |
Milton Friedman |
Önemli Kavramlar
| Düşünür |
Katkı |
| Adam Smith |
Görünmeyen el, mutlak üstünlük, işbölümü |
| David Ricardo |
Rant teorisi, emek-değer teorisi, karşılaştırmalı üstünlükler |
| Keynes |
Faiz oranı para arzı ve talebiyle belirlenir |
| Friedman |
Miktar teorisi, para arzı → fiyatlar |
Ricardo
Ricardo'nun incelediği konular: Rant teorisi, emek-değer teorisi,
uluslararası ticaret (karşılaştırmalı üstünlükler).
Adil fiyat Ortaçağ düşünürlerinin konusudur.
İktisadi Sistemler
| Sistem |
Özellik |
| Piyasa Ekonomisi |
Fiyatlar piyasada belirlenir, devlet müdahalesi yok |
| Karma Ekonomi |
Piyasa + devlet müdahalesi |
| Kumanda Ekonomisi |
Merkezi otorite karar alır, fiyatlar devletçe belirlenir |
Bölüm 14: İktisadi Büyüme ve Kalkınma
Büyüme Modelleri
| Model |
Açıklama |
| Harrod-Domar |
Yatırımlar itici güç, gelir + kapasite etkisi |
| Klasik Büyüme |
Nüfus ve kaynak kısıtı |
| Gelişme Aşamaları |
Geleneksel toplum → kalkış → olgunluk |
Kalkınma Göstergeleri
| Gösterge |
Açıklama |
| Kişi başına milli gelir |
En sık kullanılan ölçüt |
| Enflasyon oranı |
Fiyat istikrarı |
| İşsizlik oranı |
Emek piyasası durumu |
| Sanayileşme düzeyi |
Sektörel dönüşüm |
Gelişme Aşamaları (Rostow)
| Aşama |
Özellik |
| Geleneksel Toplum |
Tarım egemen, işbölümü sınırlı |
| Kalkışa Hazırlık |
Değişim başlar |
| Kalkış |
Kendini besleyen büyüme başlar |
| Olgunluk |
Refah toplumu, teknoloji yaygın |
| Kitle Tüketimi |
Yüksek tüketim düzeyi |
Azgelişmişlik Yaklaşımları
| Yaklaşım |
Açıklama |
| Kısır Döngü |
Düşük gelir → düşük tasarruf → düşük yatırım |
| Yapısalcı |
Yapısal engeller |
| Bağımlılık |
Merkez-çevre ilişkisi |
Bölüm 15: SGS'de Sık Sorulan ve Uygulama
SGS Ekonomi Sınav Stratejisi
- SGS'de 10-12 soru gelir
- Mikro iktisat soruları ağırlıklıdır
- Talep/arz analizi, esneklik ve piyasa türleri en sık konulardır
- Makro iktisatta milli gelir hesaplama ve enflasyon öne çıkar
- İktisadi düşünce tarihinden Merkantilizm, Ricardo ve Keynes sık sorulur
En Sık Sorulan Konular
| Konu |
Soru Sayısı (Yaklaşık) |
| Talep-Arz ve Denge |
2-3 soru |
| Esneklik |
1-2 soru |
| Tüketici Teorisi (Fayda) |
1-2 soru |
| Piyasa Türleri |
2-3 soru |
| Milli Gelir |
1 soru |
| İktisadi Düşünce |
1 soru |
| Para-Bankacılık |
1 soru |
| Dış Ticaret |
1 soru |
Örnek SGS Soruları
Soru — Talep Kanunu
Bir malın fiyatı arttığında talep edilen miktar azalır.
Bu ifade aşağıdakilerden hangisine örnektir?
Cevap: Varsayım
Soru — Monopolcü Rekabet
Monopolcü rekabet piyasasında uzun dönem dengesinde
aşağıdakilerden hangisi geçerli değildir?
A) P > MC B) MR = MC C) P = AC D) P > AC
Cevap: D (P > AC olamaz, çünkü giriş serbest)
Soru — Fisher Denklemi
Nominal faiz ile reel faiz arasındaki ilişki nasıl ifade edilir?
Cevap: Nominal Faiz = Reel Faiz + Beklenen Enflasyon
Soru — Ricardo
Aşağıdakilerden hangisi Ricardo'nun incelediği konulardan biri
değildir?
A) Rant B) Emek-Değer Teorisi C) Uluslararası Ticaret D) Adil Fiyat
Cevap: D (Adil fiyat Ortaçağ konusu)
Soru — GSMH Hesabı
GSMH = 650, Amortisman = 50, Dolaylı vergiler = 100 ise
milli gelir kaçtır?
Çözüm:
- SMH = 650 - 50 = 600
- Milli Gelir = 600 - 100 = 500
Soru — Fisher Etkisi
Enflasyon %20, nominal faiz %35 ise reel faiz kaçtır?
Çözüm:
Reel faiz = 35 - 20 = %15
Sık Kullanılan Formüller
| Formül |
Açıklama |
| Ed = %ΔQ / %ΔP |
Talebin fiyat esnekliği |
| MUa/Pa = MUb/Pb |
Tüketici dengesi |
| MC = ΔTC / ΔQ |
Marjinal maliyet |
| AC = TC / Q |
Ortalama maliyet |
| GSMH = C + I + G + (E - M) |
Harcama yöntemi |
| SMH = GSMH - Amortisman |
Safi milli hasıla |
| MG = SMH - Dolaylı Vergiler |
Milli gelir |
| Nominal Faiz = Reel Faiz + Enflasyon |
Fisher denklemi |
Dikkat Edilmesi Gereken Ayrımlar
| Karıştırılan Kavram |
Doğru Ayrım |
| Pozitif vs. Normatif |
Pozitif "olanı", normatif "olması gerekeni" açıklar |
| Mikro vs. Makro |
Mikro bireysel, makro bütüncül |
| Talep vs. Talep Miktarı |
Talep eğri kayması, talep miktarı eğri üzerinde hareket |
| Normal vs. Düşük Mal |
Normal: gelir ↑ talep ↑; Düşük: gelir ↑ talep ↓ |
| İkame vs. Tamamlayıcı |
İkame: çapraz esneklik +; Tamamlayıcı: çapraz esneklik - |
| GSMH vs. GSYİH |
GSMH: vatandaşlık; GSYİH: sınır |
| Nominal vs. Reel |
Nominal: cari fiyat; Reel: baz yıl fiyatı |
Özet: SGS'de En Kritik Konular
- Talep kanunu — fiyat artışında talep edilen miktar azalır
- Monopolcü rekabet uzun dönem dengesi — fiyat = ortalama maliyet
- Ricardo — adil fiyat onun konusu değil
- Fisher denklemi — nominal faiz, reel faiz, enflasyon
- Milli gelir hesaplama — GSMH → SMH → Milli Gelir
- Gümrük tarifesi — refah etkileri
- Tavan/taban fiyat — tavan fiyatta arz fazlası oluşmaz
- İktisadi amaçlar — durgunluk amaç değil
- Para politikası araçları — sızıntı oranları araç değil
- Üretim faktörleri — rant bir faktör değil, faktör geliri
Video Dersler
Aşağıdaki videoları YouTube'da izleyerek ders konularını pekiştirebilirsin.