İş ve SGK Hukuku

İş hukuku, işçi-işveren ilişkilerini düzenleyen, işçiyi korumayı amaçlayan hukuk dalıdır. SGK hukuku ise sosyal risklere karşı kişileri koruyan sosyal güvenlik sistemini düzenler.

Bölüm 1: İş Hukukunun Temelleri

İş Hukukunun Kaynakları

İş Kanunu'nun Kapsamı

4857 sayılı İş Kanunu, işçi + işveren + iş sözleşmesi unsurlarını taşıyan her ilişkiyi kapsar. İstisnalar: - Deniz ve hava taşıma işleri - 50'den az işçi çalıştıran tarım işletmeleri - Ev hizmetleri

Bölüm 2: İş Sözleşmesi

Sözleşme Türleri

graph TD
    A["İŞ SÖZLEŞMESİ"] --> B["Belirli Süreli"]
    A --> C["Belirsiz Süreli"]
    A --> D["Kısmi Süreli"]
    A --> E["Tam Süreli"]
    A --> F["Çağrı Üzerine"]
    B --> G["Belli işin tamamlanması
En fazla 5 yıl"]
    C --> H["Süre sınırı yok
En yaygın tür"]

İş Sözleşmesinin Unsurları

• İşçi: Sözleşmeyle çalışan gerçek kişi
• İşveren: İşçi çalıştıran gerçek veya tüzel kişi
• İş: Yapılması taahhüt edilen faaliyet
• Ücret: Yapılan iş karşılığı ödenen para

Bölüm 3: İş Sözleşmesinin Sona Ermesi

Fesih Türleri

graph LR
    A["SONA ERME"] --> B["Bildirimli Fesih
(İhbar)"]
    A --> C["Haklı Nedenle Fesih"]
    A --> D["İkale (Anlaşma)"]
    A --> E["Sürenin Dolması"]
    B --> F["İşveren feshi"]
    C --> G["İşçi veya işveren
haklı neden"]
    B --> H["İşçi feshi"]

Bildirimli Fesih (İhbar)

İhbar süreleri, işçinin kıdemine göre değişir:

İhbar süresi içinde işçi haftada 2 gün iş arama izni kullanabilir. İş arama izni ücretli olup işveren bu izni kullandırmazsa izin ücretini ödemek zorundadır.

Bildirim yazılı yapılmalı ve karşı tarafa tebliğ edilmelidir. İhbar süresi peşin verilebilir (ihbar peşinatı). Bu durumda işçi o süre kadar çalışmaz ancak ücretini peşin alır.

Bildirimsiz Fesih (Haklı Nedenle Fesih)

Haklı nedenle fesih, ihbar süresine gerek olmadan derhal fesih imkânı sağlar.

graph TD
    A["HAKLI NEDENLE FESİH"] --> B["İşveren Haklı Neden"]
    A --> C["İşçi Haklı Neden"]
    B --> D["Sağlık nedenleri"]
    B --> E["Ahlak ve iyi niyet"]
    B --> F["Zorlayıcı nedenler"]
    B --> G["İşçinin tutuklanması"]
    C --> H["Sağlık nedenleri"]
    C --> I["Ahlak ve iyi niyet"]
    C --> J["Zorlayıcı nedenler"]
    C --> K["Ücretin ödenmemesi"]

Haklı nedenle fesihte 6 iş günü içinde fesih hakkı kullanılmalıdır. Aksi halde hak düşer.

Haklı nedenle fesihte kıdem tazminatı ödenir (işçinin istifasında da ödenir).

İkale (Anlaşmalı Fesih)

Tarafların birlikte anlaşarak sözleşmeyi sona erdirmesidir. İkalede: - İşçi ibraname karşılığında belirli bir ödeme alır - Kıdem tazminatı ödenip ödenmeyeceği tarafların anlaşmasına bağlıdır - İkale şartları Yargıtay denetimine tabidir - İşçinin ikaleyi kabul etmesi için makul bir süre düşünme hakkı vardır

Bölüm 4: Kıdem Tazminatı

Kıdem tazminatı, işçinin en az 1 yıl çalışması şartıyla iş sözleşmesinin sona ermesi halinde ödenen tazminattır.

Kıdem Tazminatı Hesaplama

Kıdem Tazminatı = Brüt Ücret × İşçinin Kıdemi (yıl)

Kıdem tavanı: Kıdem tazminatının yıllık tavanı her yıl belirlenir ve bu tavanın üzerinde ödeme yapılamaz.

Kıdem Tazminatı Ödenen Durumlar

Bölüm 5: İş Sağlığı ve Güvenliği

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamında:

• İşveren, iş sağlığı ve güvenliğini sağlamakla yükümlüdür
• İşçi, alınan önlemlere uymak zorundadır
• İş kazası ve meslek hastalıkları SGK tarafından karşılanır

İşverenin Yükümlülükleri

• İş sağlığı ve güvenliği hizmetlerinin sunulması için iş yeri hekimi ve iş güvenliği uzmanı görevlendirmek
• Risk değerlendirmesi yapmak veya yaptırmak
• Acil durum planları hazırlamak
• Çalışanlara eğitim vermek
• İş kazalarını kayıt altına almak ve bildirmek

Risk Değerlendirmesi

İşveren, iş sağlığı ve güvenliği yönünden risk değerlendirmesi yapmak veya yaptırmakla yükümlüdür. Risk değerlendirmesi:

• Mevcut ve tahmin edilen tehlikeleri belirler
• Riskleri derecelendirir
• Kontrol önlemlerini belirler
• En az yılda bir yenilenir
• Tehlike sınıfına göre daha sık güncellenebilir

İş Kazası Bildirimi

İş kazası, 3 iş günü içinde SGK'ya bildirilmelidir. Ayrıca ölümlü iş kazalarında Bölge Çalışma Müdürlüğüne de bildirim yapılmalıdır.

İş Kazası Sonuçları

İş Yeri Tehlike Sınıfları

Bölüm 6: Sosyal Güvenlik (SGK)

Sosyal güvenlik, kişilerin sosyal risklere karşı korunmasını sağlayan sistemdir. 5510 sayılı SGK Kanunu ile düzenlenir.

SGK Prim Oranları (2024-2025)

Sigortalılık Türleri

4/a Sigortalılık (SSK)

Bir işverene hizmet akdiyle bağlı olarak çalışanları kapsar. Primler işçi ve işveren tarafından karşılanır. En yaygın sigortalılık türüdür.

4/b Sigortalılık (Bağ-Kur)

Kendi adına ve hesabına bağımsız çalışanları kapsar. Primlerin tamamı sigortalı tarafından ödenir. Çiftçiler, esnaflar, şirket ortakları bu kapsamdadır.

4/c Sigortalılık (Emekli Sandığı)

Kamu idarelerinde çalışan memurları kapsar. Primler işçi ve işveren (devlet) tarafından ödenir.

Genel Sağlık Sigortası (GSS)

• Herkes zorunlu olarak genel sağlık sigortalısıdır
• GSS primi: %12,5 (ödeyen kişi gelirine göre değişir)
• Yeşil kart uygulaması kaldırılmış, GSS kapsamına alınmıştır
• 30 günden az prim ödeyenlerin sağlık hizmeti 30 gün ertelenir

İsteğe Bağlı Sigorta

• Zorunlu sigortası olmayanlar isteğe bağlı sigorta yaptırabilir
• Prim: brüt asgari ücretin %32'si
• 4/a ve 4/b kapsamında isteğe bağlı sigorta mümkündür
• İsteğe bağlı sigorta en az 3 yıl devam ettirilebilir

SGK Tarafından Sağlanan Yardımlar

SGK Genel Kurulu

SGK Genel Kurulu, 2 yılda bir toplanır. Kurulda işçi, işveren, kamu ve emekli temsilcileri yer alır.

Kısmi Sigortalılık (Kısmi İstisna)

5510 sayılı Kanun kapsamında kısmen sigortalı sayılanlar (bazı risklere karşı sigortalanmazlar): - Hükümlüler (çalıştırılmaları halinde) - Mesleki eğitim gören öğrenciler (stajyerler) - Kısmi süreli çalışanlar (bazı durumlarda) - Ev hizmetlerinde çalışanlar

Bölüm 7: Uygulama Örnekleri

Bölüm 8: Ücret ve Ücret Sistemleri

Ücret, işçiye yaptığı iş karşılığında işveren tarafından ödenen para veya para ile ölçülebilen menfaatlerdir. 4857 sayılı İş Kanunu'nda ücret, işçinin emeğinin karşılığı olarak tanımlanmıştır.

Ücret Türleri

Ücret Sistemleri

• Zaman Ücreti: En yaygın sistem. İşçi çalıştığı süre kadar ücret alır.
• Akord (Parça Başı) Ücret: İşçi ürettiği parça sayısı kadar ücret alır. Verimliliği artırır ancak kalite riski taşır.
• Primli Ücret: Sabit ücrete ek olarak belirlenen hedeflere ulaşıldığında prim ödenir.
• Komisyonlu Ücret: Özellikle satış elemanlarında görülür.

Asgari Ücret

Asgari ücret, işçilere ödenecek en düşük ücrettir ve Asgari Ücret Tespit Komisyonu tarafından belirlenir.

• Asgari Ücret Tespit Komisyonu: İşçi, işveren ve hükümet temsilcilerinden oluşur (toplam 15 kişi).
• Her yıl en geç Aralık ayı sonuna kadar belirlenir.
• Asgari ücretin altında ücret ödenemez.
• Asgari ücretten gelir ve damga vergisi alınmaz (2025 düzenlemesi).

Ücret Koruması

İşçinin ücretinin korunmasına yönelik düzenlemeler:

• Ücret en geç ayda bir ödenmelidir
• Ücret nakden (para olarak) ödenir, mal olarak ödenemez
• Ücretten %25'ten fazla kesinti yapılamaz (icra dâhil)
• Nafaka borcu için %50'ye kadar kesinti yapılabilir
• Ücret kesme cezası bir ayda en fazla 3 günlük ücret olabilir

Eşit İşlem Borcu ve Ayrımcılık Tazminatı

İşveren, işyerinde eşit işlem yapmakla yükümlüdür. Ayrımcılık yasağı kapsamında:

• Dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasi düşünce, felsefi inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayrım yapılamaz
• Aynı işyerinde aynı işi yapan işçilere farklı ücret ödenemez
• Eşit işlem borcuna aykırı davranan işveren, ayrımcılık tazminatı öder

Bölüm 9: Çalışma Süreleri

Normal Çalışma Süresi

• Haftalık normal çalışma süresi: 45 saat
• Günlük çalışma süresi: en çok 11 saat
• Gece çalışması: en çok 7,5 saat
• Haftalık çalışma süresi haftanın günlerine eşit dağıtılabilir veya taraflar anlaşarak farklı dağıtabilir (denkleştirme)

Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma

Telafi Çalışması

İşveren, işin durması (tatil, grev, doğal afet gibi) sebebiyle çalışılmayan süreleri telafi çalışması yaptırabilir.

• Günde en çok 3 saat yapılabilir
• Toplam telafi süresi en çok 2 ay içinde tamamlanmalıdır
• Telafi çalışması zamlı ücrete tabi değildir (normal ücret ödenir)
• İşçinin onayı aranmaz

Serbest Zaman

Fazla çalışma yapan işçi, ücret yerine serbest zaman kullanmayı tercih edebilir.

• 1 saat fazla çalışmaya karşılık 1 saat 30 dakika serbest zaman
• Serbest zaman 6 ay içinde kullanılmalıdır
• İşçi talebi olmadan işveren serbest zaman uygulayamaz
• İşçinin ücret talep etme hakkı saklıdır

Yıllık İzin Süreleri

Denkleştirme Esası

Taraflar anlaşarak haftalık çalışma süresini haftanın günlerine eşit dağıtmayabilir. Bu durumda:

• Denkleştirme süresi en çok 2 aydır
• Toplu iş sözleşmesiyle bu süre 4 aya kadar uzatılabilir
• Denkleştirme sonunda haftalık ortalama çalışma süresi 45 saati aşamaz

Bölüm 10: İş Kanunu Kapsamı Dışındaki İşler

4857 sayılı İş Kanunu'nun kapsamı dışında kalan işler (kısmen veya tamamen istisna):

Tamamen İstisna Olan İşler

Kısmen İstisna Olan İşler

Bazı işler İş Kanunu'nun belirli hükümlerine tâbi değildir:

• Sporcular: Profesyonel sporcuların çalışma ilişkileri
• Gazeteceler: 5953 sayılı Basın İş Kanunu'na tâbidir (kıdem tazminatı, ihbar süreleri farklılık gösterir)
• Gemi adamları: Deniz İş Kanunu kapsamında

Borçlar Kanunu'na Tâbi Çalışmalar

İş Kanunu kapsamı dışında kalan bazı işler, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'na tâbidir (eser sözleşmesi, vekâlet sözleşmesi).

Bölüm 11: Kıdem Tazminatı Detay

Kıdem Tazminatı Tavanı

Kıdem tazminatının yıllık tavanı, her yılın Ocak ve Temmuz aylarında Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından belirlenir.

Tavan hesabında:

• En yüksek devlet memuruna (Başbakanlık Müsteşarı) ödenen emekli ikramiyesi dikkate alınır
• Brüt ücret tavanı aşarsa tavan uygulanır
• Tavanın altındaki ücretlerde brüt ücret esas alınır

Gazetecilerde Kıdem Tazminatı

5953 sayılı Basın İş Kanunu'na tâbi gazetecilerde:

• Kıdem tazminatı hakkı için meslekte en az 5 yıl çalışma şartı aranır
• Gazeteciler için kıdem tazminatı hesaplaması 4857 sayılı Kanun'dan farklıdır
• Kıdem tazminatı tavanı gazeteciler için ayrı hesaplanır

Zamanaşımı

• Kıdem tazminatı alacağında zamanaşımı süresi: 5 yıl
• Zamanaşımı, alacağın muaccel olduğu andan itibaren işlemeye başlar
• İş sözleşmesi devam ederken zamanaşımı işlemez

Faiz

• Kıdem tazminatına en yüksek banka mevduat faizi uygulanır
• Faiz, fesih tarihinden itibaren işlemeye başlar
• Kıdem tazminatı faizinde bileşik faiz uygulanmaz

İşçinin Ölümü Halinde

İşçinin ölümü halinde kıdem tazminatı mirasçılara ödenir:

• Yasal mirasçılar (eş, çocuk, anne-baba) önceliklidir
• Mirasçılar arasında paylaştırma miras hukukuna göre yapılır
• Kıdem tazminatı veraset ve intikal vergisine tâbi değildir

Bölüm 12: İşe İade Davası

Geçersiz Fesih

İşveren tarafından yapılan fesih, geçerli bir sebebe dayanmıyorsa geçersiz fesih sayılır. Geçersiz fesih durumunda işçi, fesih bildiriminin tebliğinden itibaren 1 ay içinde işe iade davası açabilir.

Dava Süreci

graph TD
    A["Fesih Bildirimi"] --> B["1 ay içinde
İş Mahkemesi'ne dava"]
    B --> C["Mahkeme kararı
(kesinleşme)"]
    C --> D["İşveren işe başlatır"]
    C --> E["İşveren işe başlatmaz"]
    D --> F["Boşta geçen süre ücreti ödenir"]
    E --> G["İşe başlatmama tazminatı
4-8 aylık ücret"]
    E --> H["Boşta geçen süre ücreti
en çok 4 ay"]

İşe Başlatmama Tazminatı

Dava Açma Süresi

• Fesih bildiriminin tebliğinden itibaren: 1 ay
• Arabulucuya başvuru zorunludur (dava şartı)
• Arabuluculuk süreci dava süresini durdurur
• Arabulucuda anlaşma olmazsa dava açılır

İşe İadenin Sonuçları

Bölüm 13: Uygulama Örnekleri Genişletilmiş

Bölüm 14: SGS Sık Sorulan Konular

Video Dersler

Aşağıdaki videoları YouTube'da izleyerek ders konularını pekiştirebilirsin.